We zijn steeds meer bezig met het monitoren en vastleggen van de ontwikkeling van kinderen. Online vinden we talloze websites, boeken, filmpjes en artikelen over de fysieke, motorische, sociale en emotionele ontwikkeling. Veel ouders lezen deze informatie graag. Logisch, want je wilt je kind zo goed mogelijk begrijpen en begeleiden. En het kan prettig zijn om te weten wat je ongeveer kunt verwachten.
Maar hoe eenvoudig is ontwikkeling eigenlijk? En in hoeverre kunnen we die vangen in lijstjes, gemiddelden en overzichtjes?
Ook in de professionele praktijk wordt de ontwikkeling van kinderen steeds vaker gevolgd en vastgelegd. Het consultatiebureau volgt kinderen vanaf hun geboorte. In de kinderopvang worden ontwikkelingsmethodes gebruikt om de ontwikkeling in kaart te brengen en te vergelijken met wat gemiddeld bij een bepaalde leeftijd wordt verwacht. En bij de overgang naar de basisschool wordt regelmatig gevraagd om een ontwikkelingsverslag vanuit de kinderopvang, of krijgen ouders vragen over de eerste levensjaren van hun kind. Dat kan waardevolle informatie opleveren. Toch vraag ik me regelmatig af: met welk doel verzamelen we deze informatie, en hoe goed begrijpen we eigenlijk wat de gegevens ons vertellen?
Wanneer een gemiddelde ineens de norm wordt
Afgelopen zomer werd ik voor de derde keer moeder. Tijdens de kraamvisite viel het iemand op dat mijn dochter met zeven weken nog niet naar ons lachte. ‘Dat is toch normaal op deze leeftijd?’
Als je de informatie op sommige ontwikkelingswebsites als uitgangspunt neemt, zou je inderdaad kunnen concluderen dat ze wat later was. Zelf maakte ik me daar niet druk om. Ik ging er niet van uit dat mijn dochter nooit zou gaan lachen. Inmiddels heeft ze dat ruimschoots ingehaald.
Toch bleef het moment me bij. Want in mijn werk als ouderbegeleider zie ik hoe zulke opmerkingen ouders onzeker kunnen maken. Doet mijn kind het wel goed? Is er misschien iets aan de hand? Doe ik als ouder iets verkeerd? Wat bedoeld is als informatie of houvast, kan ongemerkt veranderen in een meetlat waarlangs ouders hun kind leggen.
Ontwikkeling vraagt om nuance
Naar mijn mening kunnen we de ontwikkeling van kinderen niet voldoende begrijpen aan de hand van korte lijstjes en gemiddelden. Daarvoor is ontwikkeling te complex en zijn de verschillen tussen kinderen te groot.
Neem bijvoorbeeld een baby die een paar weken ziek is geweest. Alle energie gaat naar herstel. Het is dan niet vreemd als de ontwikkeling tijdelijk wat minder snel vooruitgaat en een vaardigheid als omrollen even op zich laat wachten.
Of denk aan een peuter die opgroeit in een thuissituatie met veel stress. Wanneer een kind voortdurend alert moet zijn op wat er om hem heen gebeurt, kan er minder ruimte zijn om te spelen, te ontdekken en te leren. Dat kan bijvoorbeeld invloed hebben op de taalontwikkeling.
In beide situaties zegt het observeren van een ontwikkelingsmijlpaal op zichzelf nog niet genoeg. Om de ontwikkeling goed te begrijpen, moeten we ook het verhaal erachter kennen. En het werkt natuurlijk ook andersom.
Mijn dochter van 2,5 jaar kan een koprol achterover maken op de rekstok. Dat is niet iets wat je doorgaans terugziet op een lijstje met motorische ontwikkelingsmijlpalen. Betekent het dat ze een uitzonderlijk talent heeft en later een goede turnster wordt? Dat valt onmogelijk te voorspellen. Ze heeft in de herfstvakantie gewoon veel geoefend met haar nicht van negen.
Een vaardigheid vertelt ons dus niet automatisch wat een kind later zal kunnen. Net zomin betekent het ontbreken van een vaardigheid op een bepaald moment direct dat er iets mis is.
Kijk niet alleen naar het kind, maar ook naar de omgeving
Ontwikkeling staat nooit op zichzelf. Kinderen ontwikkelen zich in wisselwerking met de mensen en de omgeving om hen heen.
Soms kan een kind iets nog niet en helpt het om de gelegenheid te krijgen om te oefenen. Soms is er meer nodig en vraagt de situatie om een verandering in de omgeving. En soms is het vooral belangrijk dat we een kind de tijd geven.
Dat vraagt van ons als ouders en professionals dat we verder kijken dan de vraag of een kind een bepaalde mijlpaal al heeft bereikt. Wat zien we precies bij dit kind? Welke ervaringen heeft het kind opgedaan? Wat speelt er in de omgeving? Welke kansen krijgt het kind om te oefenen en te ontdekken? En wat heeft dit kind op dit moment nodig? Dit zijn voor mij veel betekenisvollere vragen dan alleen de vraag of een kind voor- of achterloopt op een gemiddelde.
Meten mag, maar begrijpen is belangrijker
Ik ben niet tegen het volgen van de ontwikkeling of het gebruik van ontwikkelingslijsten. Ze kunnen helpen om veranderingen te signaleren, vragen te stellen en tijdig passende ondersteuning te bieden.
Waar ik wel voor wil pleiten, is dat we steeds kritisch blijven kijken naar het doel en de betekenis van wat we vastleggen. Een gemiddelde is een referentiepunt, geen blauwdruk voor ieder individueel kind. En een score vertelt nooit het hele verhaal. Laten we ontwikkelingsinformatie daarom gebruiken als een aanleiding om beter te kijken en met ouders in gesprek te gaan, niet als een oordeel over een kind of een gezin.
Want uiteindelijk gaat het niet om de vraag of een kind precies op tijd aan alle verwachtingen voldoet. Het gaat erom dat we begrijpen hoe een kind zich ontwikkelt, wat daarbij een rol speelt en wat het nodig heeft om verder te groeien..
Hoe kijken jullie hiernaar? Helpen ontwikkelingslijsten ons om kinderen beter te begrijpen, of lopen we het risico dat we te veel vanuit gemiddelden gaan denken? Ik ben benieuwd naar jullie ervaringen en inzichten.